गर्भवती महिलांचे आरोग्य सुदृढ राहावे, प्रसूतीच्या काळात पुरेसा सकस आहार मिळावा आणि माता-बाल मृत्यूदर कमी व्हावा, या उद्देशाने केंद्र सरकार ‘प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना’ (PMMVY 2026) राबवत आहे.
या योजनेच्या सुधारित नियमांनुसार (PMMVY 2.0), आता पहिल्या अपत्याव्यतिरिक्त दुसऱ्यांदा कन्यारत्न (मुलगी) झाल्यास थेट ₹६,००० चा लाभ एकाच टप्प्यात दिला जात आहे. महिलांना या योजनेचा लाभ कसा मिळवता येतो, यासाठी पात्रता काय आहे आणि अर्ज कसा करावा, याची संपूर्ण माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
योजनेअंतर्गत मिळणारे आर्थिक लाभ (Financial Assistance)
या योजनेद्वारे मिळणारी आर्थिक मदत थेट महिलांच्या आधार-संलग्न बँक खात्यात (DBT द्वारे) जमा केली जाते:
१. पहिले अपत्य झाल्यास (एकूण ₹५,०००)
- पहिला हप्ता (₹३,०००): गर्भधारणेची वेळेत नोंदणी (LMP तारखेपासून १५० दिवसांच्या आत) आणि किमान एक प्रसूतीपूर्व तपासणी (ANC) पूर्ण झाल्यावर मिळतो.
- दुसरा हप्ता (₹२,०००): बाळाचा जन्म नोंदवून पहिल्या टप्प्यातील आवश्यक प्राथमिक लसीकरण चक्र पूर्ण झाल्यानंतर दिला जातो.
२. दुसऱ्यांदा मुलगी झाल्यास (एकूण ₹६,०००)
- समाजात मुलींच्या जन्माला प्रोत्साहन देणे आणि लिंगगुणोत्तर सुधारणे या हेतूने सरकारने हा विशेष बदल केला आहे.
- जर दुसऱ्या प्रसुतीवेळी मुलगी जन्माला आली, तर बाळाच्या जन्मानंतर आणि प्राथमिक लसीकरण पूर्ण झाल्यानंतर ₹६,००० ची संपूर्ण रक्कम एकाच हप्त्यात बँक खात्यात जमा होते.
कोण पात्र ठरेल? (पात्रतेचे निकष)
- नागरिकत्व: अर्जदार महिला भारताची नागरिक असणे आवश्यक आहे.
- अपात्रता: ज्या महिला केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या कायमस्वरूपी नोकरीत आहेत किंवा सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये कार्यरत असून त्यांना मातृत्व रजेचे सवेतन लाभ मिळतात, त्या महिला या योजनेसाठी पात्र नाहीत.
- सामाजिक व आर्थिक निकष: खालील प्रवर्गातील महिलांना या योजनेसाठी प्राधान्य दिले जाते:
- अनुसूचित जाती (SC) व अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गातील महिला
- ४०% किंवा त्याहून अधिक दिव्यांग महिला
- बीपीएल (BPL) रेशन कार्डधारक किंवा अंत्योदय अन्न योजना लाभार्थी महिला
- ई-श्रम कार्डधारक किंवा मनरेगा जॉब कार्डधारक महिला
- ज्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹८ लाखांपेक्षा कमी आहे अशा महिला
अर्जासाठी लागणारी आवश्यक कागदपत्रे
- माता व बाल संरक्षण कार्ड (MCP Card / ममता कार्ड)
- अर्जदार महिला आणि तिच्या पतीचे शासकीय ओळखपत्र
- अर्जासोबत जोडलेल्या बँक खात्याचे पासबुक (खाते आधार-सीडेड असणे अनिवार्य)
- बाळाचा अधिकृत जन्म दाखला (दुसऱ्या हप्त्यासाठी किंवा दुसऱ्या मुलीच्या लाभासाठी)
- पात्रतेचे समर्थन करणारे कागदपत्र (उदा. रेशन कार्ड, ई-श्रम कार्ड किंवा उत्पन्नाचा दाखला)
अर्ज कसा करावा? (ऑनलाइन व ऑफलाइन पद्धत)
1.ऑनलाइन पद्धत (pmmvy.nic.in):घरी बसून मोबाईलवरून अर्ज करा.
- महिला व बालविकास मंत्रालयाच्या अधिकृत पोर्टलला (
pmmvy.nic.in) भेट द्या. - Citizen Login किंवा Beneficiary Login पर्याय निवडून मोबाईल नंबरद्वारे OTP नोंदणी करा.
- ‘Data Entry’ मेनूमध्ये जाऊन Beneficiary Registration फॉर्म उघडा.
- विचारलेली सर्व वैयक्तिक माहिती, MCP कार्डाचा तपशील आणि बँक खात्याची माहिती भरून आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा व अर्ज सबमिट करा.
2.ऑफलाइन पद्धत (अंगणवाडी / PHC केंद्र):गाव किंवा प्रभागातील केंद्रावर थेट जा.
- आपल्या भागातील स्थानिक अंगणवाडी केंद्र किंवा शासकीय प्राथमिक आरोग्य केंद्राला (PHC) भेट द्या.
- तेथून प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजनेचा विहित नमुन्यातील अर्ज विनामूल्य मिळवा.
- अर्ज पूर्ण भरून सोबत आवश्यक त्या सर्व कागदपत्रांच्या प्रती जोडून अंगणवाडी सेविकेकडे किंवा आशा स्वयंसेविकेकडे जमा करा.
हे नक्की लक्षात ठेवा: बँक खात्याचे DBT मॅपिंग
शासकीय अनुदानाचा कोणताही हप्ता अडकू नये म्हणून बँक खाते आधार कार्डाशी जोडलेले असणे आणि त्यावर Direct Benefit Transfer (DBT) सक्रिय असणे अत्यंत आवश्यक आहे. बँक खाते निष्क्रिय (Inactive/Dormant) असल्यास त्वरित बँकेत जाऊन केवायसी पूर्ण करून घ्यावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. दुसऱ्यांदा मुलगा झाला तर लाभ मिळतो का?
नाही. सुधारित मार्गदर्शक तत्त्वांच्या नियमांनुसार दुसऱ्या अपत्यासाठी केवळ कन्यारत्न (मुलगी) जन्माला आल्यासच ₹६,००० चा लाभ दिला जातो.
२. जननी सुरक्षा योजनेचा (JSY) लाभ घेणाऱ्या महिला या योजनेस पात्र आहेत का?
होय. प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजनेचा लाभ हा जननी सुरक्षा योजनेच्या (JSY) लाभांव्यतिरिक्त स्वतंत्रपणे मिळतो.
३. अर्ज करण्यासाठी काही मुदत असते का?
होय. गर्भधारणेची नोंदणी आणि बाळाच्या जन्माच्या नोंदी ठरावीक मुदतीत (साधारणपणे बाळाच्या जन्मानंतर २७० दिवसांच्या आत) पोर्टलवर सादर करणे आवश्यक असते.
