महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागातील विद्यार्थ्यांसाठी राज्य सरकारने महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. राज्यातील 305 दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमधील पात्र विद्यार्थ्यांचे परीक्षा शुल्क माफ करण्यात येत आहे. या निर्णयाचा लाभ दहावी, बारावी तसेच उच्च व तंत्रशिक्षण विभागांतर्गत येणाऱ्या पात्र अभ्यासक्रमांच्या विद्यार्थ्यांना मिळणार आहे.
विशेष म्हणजे, ज्या विद्यार्थ्यांनी परीक्षा शुल्क माफीचा निर्णय लागू होण्यापूर्वीच फी भरली आहे, अशा पात्र विद्यार्थ्यांनाही परतावा मिळण्याची तरतूद आहे. त्यामुळे आर्थिक अडचणीत असलेल्या शेतकरी कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांना मोठा दिलासा मिळणार आहे.
305 दुष्काळग्रस्त तालुक्यांतील विद्यार्थ्यांना लाभ
सन 2026 मधील दुष्काळी परिस्थिती लक्षात घेऊन राज्य सरकारने विविध उपाययोजना आणि सवलती जाहीर केल्या आहेत. त्याचाच एक भाग म्हणून दुष्काळग्रस्त तालुक्यांतील पात्र विद्यार्थ्यांचे परीक्षा शुल्क माफ करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
या निर्णयानुसार संबंधित तालुक्यांतील पात्र विद्यार्थ्यांकडून परीक्षा शुल्क आकारले जाणार नाही. मात्र, ही सवलत राज्यातील सर्व विद्यार्थ्यांसाठी नसून शासनाने निश्चित केलेल्या दुष्काळग्रस्त क्षेत्रातील विद्यार्थ्यांसाठी आहे.
दहावी आणि बारावीच्या विद्यार्थ्यांची परीक्षा फी माफ
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने फेब्रुवारी-मार्च 2027 मध्ये होणाऱ्या दहावी आणि बारावीच्या परीक्षांसाठी पात्र विद्यार्थ्यांना परीक्षा शुल्क माफी देण्याबाबत सूचना जारी केल्या आहेत.
या सवलतीचा लाभ शासकीय, खासगी अनुदानित, विनाअनुदानित आणि स्वयंअर्थसहाय्यित माध्यमिक शाळा तसेच कनिष्ठ महाविद्यालयांमधील पात्र विद्यार्थ्यांना मिळू शकतो.
या योजनेत रिपीटर विद्यार्थ्यांचाही समावेश आहे. तसेच मंडळाच्या सूचनांनुसार बाह्य (External) विद्यार्थी आणि दुष्काळग्रस्त तालुक्यात शेती असलेल्या पालकांची शहरी भागात राहणारी मुलेही पात्र ठरू शकतात. त्यामुळे केवळ विद्यार्थ्याचे सध्याचे वास्तव्य पाहून पात्रता नाकारली जात नाही; संबंधित अटी तपासणे आवश्यक आहे.
कॉलेज आणि विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांनाही शुल्क माफी
दहावी-बारावीबरोबरच उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाच्या अखत्यारीतील पात्र अभ्यासक्रमांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाही परीक्षा शुल्क माफी देण्यात येत आहे.
विद्यापीठांना पात्र विद्यार्थ्यांकडून परीक्षा शुल्क न घेण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. परीक्षा अर्ज भरताना काही विद्यापीठांमध्ये ‘Zero Challan’ हा पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. या पर्यायामुळे पात्र विद्यार्थ्यांना परीक्षा शुल्क न भरता अर्ज प्रक्रिया पूर्ण करता येते.
प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तानुसार, राज्यातील 26 विद्यापीठांमधील सुमारे 2.40 लाख विद्यार्थ्यांनी परीक्षा अर्ज भरताना शून्य शुल्काच्या सुविधेचा लाभ घेतला आहे.
आधीच परीक्षा फी भरली असेल तर पैसे परत मिळणार?
अनेक विद्यार्थ्यांनी शासनाचा निर्णय लागू होण्यापूर्वीच परीक्षा शुल्क भरलेले असू शकते. अशा पात्र विद्यार्थ्यांसाठीही शुल्क परताव्याची तरतूद करण्यात आली आहे.
दहावी-बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी राज्य मंडळाच्या सूचनांनुसार, पात्र विद्यार्थ्यांनी आधी भरलेले शुल्क त्यांच्या पालकांच्या आधारसंलग्न बँक खात्यात जमा करण्याची कार्यवाही करण्यात येणार आहे. यासाठी विद्यार्थ्याचा आधार क्रमांक आणि बँक खात्याची माहिती योग्य असणे आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांनी भरलेल्या शुल्काची माहिती शाळा किंवा कनिष्ठ महाविद्यालयाने योग्य पद्धतीने मंडळाच्या पोर्टलवर नोंदवणे आवश्यक आहे. जर शाळा किंवा कनिष्ठ महाविद्यालयाने विद्यार्थ्याकडून शुल्क घेतले असेल, पण ते मंडळाकडे जमा केले नसेल, तर संबंधित संस्थेने ते शुल्क विद्यार्थ्याला परत करणे अपेक्षित आहे.
महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत संबंधित विद्यापीठाकडून परताव्याची प्रक्रिया राबवली जात आहे. उदाहरणार्थ, मुंबई विद्यापीठाने परीक्षा शुल्क परताव्याची प्रक्रिया सुरू केल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. त्यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याने आपल्या विद्यापीठाकडून परताव्याची स्थिती तपासावी.
कोणत्या विद्यार्थ्यांना मिळणार परीक्षा फी माफी?
परीक्षा शुल्क माफीचा लाभ मिळण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी संबंधित शासन निर्णय आणि शैक्षणिक मंडळाच्या सूचनांमधील पात्रता निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
- विद्यार्थी शासनाने निश्चित केलेल्या दुष्काळग्रस्त तालुक्याशी संबंधित असावा.
- संबंधित शाळा, कनिष्ठ महाविद्यालय किंवा उच्च शिक्षण संस्थेतील प्रवेश आणि अभ्यासक्रमाच्या अटी पूर्ण असाव्यात.
- विद्यार्थी संबंधित परीक्षेसाठी पात्र असावा.
- दहावी-बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी मंडळाने दिलेल्या सूचनांनुसार शाळा किंवा कनिष्ठ महाविद्यालयाने आवश्यक माहिती पोर्टलवर नोंदवणे आवश्यक आहे.
- शुल्क परतावा मिळण्यासाठी आवश्यक आधार आणि बँक खात्याची माहिती अचूक असणे गरजेचे आहे.
उच्च शिक्षण, कला संस्था आणि इतर अभ्यासक्रमांसाठी स्वतंत्र शासन निर्णय किंवा विद्यापीठाच्या सूचना लागू असू शकतात. त्यामुळे सर्व अभ्यासक्रमांसाठी एकसारखे नियम आहेत असे समजू नये.
विद्यार्थ्यांनी आता काय करावे?
दुष्काळग्रस्त भागातील विद्यार्थ्यांनी सर्वप्रथम आपल्या शाळा, कॉलेज किंवा विद्यापीठाशी संपर्क साधावा. परीक्षा शुल्क माफीसाठी आपले नाव पात्र विद्यार्थ्यांच्या यादीत आहे का, याची खात्री करावी.
ज्या विद्यार्थ्यांनी आधीच परीक्षा शुल्क भरले आहे त्यांनी शुल्क भरल्याची पावती जपून ठेवावी. तसेच आधार क्रमांकाशी जोडलेल्या बँक खात्याची माहिती योग्य आहे का, हे तपासावे. परताव्याबाबत शाळा, कॉलेज किंवा विद्यापीठाकडे चौकशी करावी.
पालकांना मोठा आर्थिक दिलासा
दुष्काळामुळे अनेक शेतकरी कुटुंबांच्या उत्पन्नावर परिणाम झाला आहे. अशा परिस्थितीत मुलांच्या शिक्षणाचा आणि परीक्षेचा खर्च भागवणे पालकांसाठी कठीण होऊ शकते. राज्य सरकारच्या परीक्षा शुल्क माफीच्या निर्णयामुळे पात्र विद्यार्थ्यांचा आर्थिक भार कमी होण्यास मदत होणार आहे.
मात्र, परीक्षा शुल्क माफी म्हणजे संपूर्ण शिक्षण शुल्क माफी नव्हे. या निर्णयाचा लाभ परीक्षा शुल्कापुरता आणि संबंधित शासन निर्णयातील पात्र विद्यार्थ्यांपुरता मर्यादित आहे.
महत्त्वाची सूचना: परीक्षा शुल्क माफी, आधी भरलेल्या शुल्काचा परतावा आणि त्याची तारीख याबाबत अंतिम माहिती संबंधित शाळा, महाविद्यालय, विद्यापीठ किंवा महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या अधिकृत सूचनांनुसार तपासावी.