खरीप हंगामातील पिके शेतातून घरात येण्यास सुरुवात झाली असून, खुल्या बाजारात भाव पडल्यास शेतकऱ्यांचे नुकसान होऊ नये यासाठी राज्य शासनाने महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभागाने पणन हंगाम २०२६-२७ साठी किमान आधारभूत किंमत (MSP) खरेदी योजनेचा नवीन शासन निर्णय (GR) जारी केला आहे.
या निर्णयानुसार धान (भात) तसेच ज्वारी, बाजरी, मका आणि रागी यांसारख्या भरडधान्यांची हमीभावाने शासकीय खरेदी केली जाणार आहे. कोणत्या पिकाला प्रति क्विंटल किती दर मिळणार, खरेदीसाठी नोंदणी कशी करावी आणि धान्याचा दर्जा कसा असावा, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
हमीभाव खरेदी योजना २०२६-२७: पिकांचे अधिकृत आधारभूत दर
शासनाने जाहीर केलेल्या नवीन शासन निर्णयानुसार प्रति क्विंटल आधारभूत दर खालीलप्रमाणे निश्चित करण्यात आले आहेत:
| अ. क्र. | पिकाचे नाव व दर्जा | आधारभूत किंमत (प्रति क्विंटल) |
| १ | धान/भात – साधारण दर्जा (FAQ) | ₹२,४४१ |
| २ | धान/भात – ‘अ’ दर्जा (Grade-A) | ₹२,४६१ |
| ३ | ज्वारी – संकरित (Hybrid) | ₹४,०२३ |
| ४ | ज्वारी – मालदांडी | ₹४,०७३ |
| ५ | बाजरी | ₹२,९०० |
| ६ | मका | ₹२,४१० |
| ७ | रागी (नाचणी) | ₹५,२०५ |
टीप: वरील दरांनुसारच शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात थेट रक्कम जमा केली जाणार आहे. मात्र, त्यासाठी आणलेला शेतीमाल केंद्र सरकारच्या विहित गुणवत्तेच्या (FAQ) निकषांनुसार असणे बंधनकारक आहे.
खरेदीची जबाबदारी कोणत्या संस्थांकडे आहे?
राज्यातील खरेदी सुरळीत पार पाडण्यासाठी दोन प्रमुख यंत्रणांची नियुक्ती करण्यात आली आहे:
- बिगर आदिवासी क्षेत्र: महाराष्ट्र राज्य सहकारी पणन महासंघ (Marketing Federation), मुंबई.
- आदिवासी क्षेत्र: महाराष्ट्र राज्य सहकारी आदिवासी विकास महामंडळ, नाशिक.
- केंद्रीय समन्वय: भारतीय अन्न महामंडळ (FCI) ही या संपूर्ण प्रक्रियेसाठी मुख्य नोडल एजन्सी म्हणून काम पाहणार आहे.
नोंदणीसाठी पात्रता आणि आवश्यक अटी
शासकीय खरेदी केंद्रावर शेतीमाल विकण्यासाठी पारदर्शक पद्धतीचा अवलंब करण्यात आला आहे:
- शेतकरी ओळख क्रमांक (Farmer ID): केंद्र सरकारच्या ‘AGRISTACK’ प्रणालीवर नोंदणीकृत असलेला शेतकरी ओळख क्रमांक असणे आवश्यक आहे.
- बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण: खरेदी केंद्रावर नावनोंदणी करताना तसेच प्रत्यक्ष माल विक्रीच्या वेळी शेतकऱ्याचे डिजिटल प्रमाणीकरण आणि जागेवर फोटो घेतला जाईल.
- स्वतःचे उत्पादन: केवळ शेतकऱ्याने स्वतःच्या शेतात उत्पादित केलेला चालू खरीप हंगामातील मालच स्वीकारला जाईल. व्यापाऱ्यांचा किंवा जुन्या हंगामातील माल आणल्यास तो नाकारला जाईल.
- महसुली नोंदी: चालू हंगामातील ई-पीक पाहणी नोंद असलेला अद्ययावत ७/१२ उतारा आणि बँक खात्याचा तपशील जवळ ठेवणे आवश्यक आहे.
खरेदी केंद्रावर विक्री कशी करावी? (Step-by-Step प्रक्रिया)
1.स्थानिक खरेदी केंद्रावर संपर्क:तालुक्यातील केंद्राची माहिती घ्या.
आपल्या तालुक्यातील पणन महासंघ किंवा आदिवासी विकास महामंडळाच्या अधिकृत हमीभाव खरेदी केंद्राशी संपर्क साधा.
2.शेतकरी नोंदणी (Farmer Registration):डिजिटल प्रमाणीकरण पूर्ण करा.
आपला शेतकरी ओळख क्रमांक (Farmer ID), ओळखपत्र आणि ७/१२ वरील पीक पेरा नोंदीच्या आधारे केंद्रावर ऑनलाइन नोंदणी करा.
3.SMS द्वारे तारीख व टोकन मिळवणे:मोबाईलवर येणाऱ्या मेसेजकडे लक्ष ठेवा.
नोंदणी पूर्ण झाल्यानंतर खरेदी केंद्राकडून माल आणण्यासाठी मोबाईलवर एसएमएस (SMS) पाठवला जाईल. संदेशात दिलेल्या दिवशीच केंद्रावर जावे.
4.शेतीमाल विक्री व जागेवर प्रमाणीकरण:गुणवत्ता तपासणी आणि वजन.
ठरलेल्या दिवशी धान्य केंद्रावर न्या. तिथे धान्याची गुणवत्ता तपासली जाईल, वजन केले जाईल आणि बायोमेट्रिक पडताळणी करून पावती दिली जाईल.
धान्याच्या गुणवत्तेबाबत (FAQ Standards) घ्यावयाची काळजी
केंद्रावर माल नाकारला जाऊ नये म्हणून शेतकऱ्यांनी खालील बाबींची खात्री करावी:
- धान्य पूर्णपणे वाळलेले, स्वच्छ आणि कचरामुक्त असावे.
- शासनाने ठरवून दिलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त ओलावा (Moisture) असलेले किंवा बुरशी लागलेले धान्य खरेदी केले जाणार नाही.
- माल विक्रीसाठी नेताना गोण्या स्वच्छ आणि चांगल्या स्थितीत असाव्यात.
चुकारे (Payment) कसे आणि कधी जमा होणार?
हमीभाव खरेदी योजनेतील पारदर्शकता राखण्यासाठी मालाचे पैसे PFMS प्रणालीद्वारे थेट शेतकऱ्याच्या आधार-संलग्न बँक खात्यात (DBT द्वारे) जमा केले जातात. त्यामुळे कोणत्याही मध्यस्थाशिवाय संपूर्ण रक्कम थेट खात्यात पोहोचते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. रागी आणि बाजरीला प्रति क्विंटल किती दर मिळणार?
पणन हंगाम २०२६-२७ साठी रागीला सर्वाधिक ₹५,२०५ प्रति क्विंटल तर बाजरीला ₹२,९०० प्रति क्विंटल हमीभाव निश्चित करण्यात आला आहे.
२. व्यापारी किंवा दलालांना या केंद्रांवर माल विकता येतो का?
नाही. ही योजना केवळ प्रत्यक्ष शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी असून चालू हंगामातील स्वतःचा शेतीमालच विक्रीसाठी आणता येतो.
३. हमीभाव केंद्रावर माल नेण्यापूर्वी कोणती पूर्वतयारी करावी?
७/१२ उताऱ्यावर चालू पिकाची नोंद (ई-पीक पाहणी) असल्याची खात्री करावी, आधार-संलग्न बँक खाते सक्रिय ठेवावे आणि धान्य व्यवस्थित उन्हात वाळवून स्वच्छ ठेवावे.